Almanya Temsilciliğimiz Yeni Posta

OSMANLI'dan GÜNÜMÜZE BURSA MATBAALARI

Sunuş — FERRUH VARANOĞLU. Matbaa mesleğinin son 45 yılına tanıklık etmiş bir meslektaşın kaleminden, baskı sanatının Osmanlı'ya girişinin hikâyesi.

9.520 kelime · 13 bölüm · yaklaşık 53 dk okuma

Varanoğlu Kitaplığı

OSMANLI'dan GÜNÜMÜZE BURSA MATBAALARI

Sunuş

FERRUH VARANOĞLU

Dünyanın en güç işi bir şeyin nasıl yapılacağını bilirken, başka birinin nasıl yapamadığını ses çıkarmadan seyretmektir.

Mevlânâ
Varanoğlu Matbaa'nın Bursa'daki ofisinde çekilmiş fotoğraf
Varanoğlu Matbaa, Bursa

Günümüzde Matbaa mesleğinin son 45 yılına tanıklık etmiş bir meslektaşınız olarak, yüzlerce anı ile birlikte alınan olabildiğince tecrübenin Bursa’nın “Matbaa Tarihi” ne ışık tutmuş onlarca Usta, kalfa ve çırak üçgeninde harmanlanarak yetişmenin mutluluğunu sizlerle paylaşmak istedim. Bugüne kadar Türkiye’de yayınlanmış olan Tüm Matbaa ile ilgili kaynak ve eserleri incelediğinizde “trajikomik” bir durumla karşılaşmanın hazin öyküsü de aslında bu satırlara bir sebep oldu. Mesleğin esasını oluşturan “baskı ve çoğaltma tekniği” ile yayıp çoğaltmadığımız o kadar çok bilgi vardı ki, çok uzun zaman bunları araştırmakla geçti. Miladı, tarihi, içeriği itibarıyle “Gereksiz binlerce konu ya da meslekten sayılan” sadece “hobby” olarak nitelenecek binlerce iştigal için yazılmış ve basılmış kaynak okuyucularının varlığından şüphe ettirecek kadar hayret vericiydi. Elbette ki önceliği, halen icra etmekte olduğumuz “Mesleğe Saygı” noktasından başlayarak, içi bilinmezler veya eksikliklerle dolu ve bir toplumun kültürü açısından olmazsa olmazı “bilinenleri çoğaltma ve toplumun geniş kesimince okunulması, öğrenilmesi” şartıyla konumlanmış bu mesleğin ne kadar önemli olduğunu anlatmak olmalıydı. Öyle ya bugüne kadar edindiğimiz bilgilerin, ebediyete göç etmiş sessiz kahramanlarından alınan bir görev gibi addetmek, toplum kültürü ve kültürün gelişmesi anlamında gerekliydi. Bizden sonra gelecek nesillere de aktarılmak üzere hafızaları tazelemek, yapay zeka çağına sadece bir kaç adım kalmış Dünya ekseninde son kırınltıları da bir araya toplayarak ciddi bir çalışma yaptığımıza olan inancımızla, bu kaynağın “Matbaa Mesleği” nde “yol gösterici” bir nitelik taşımasına ve “geçimini” bu meslekten kazanacak binlerce gencimize de ilham kaynağı olmasına dikkat ettik.

Ne yazık ki, toplumumuzda şöyle bir yanlış inanış mevcut ;

“Türk toplumu okumayı sevmiyor” deniyor. Okumak, merak etmek ve bilgilenmek bu kalıpların dışında kalan kavramlar. Sadece “alışkanlık” denen öğretiyi tam alamakla ilgili problemimiz var. Neden en çok okunan ve satılan kitapların “Gelişim” kitapları olduğunu da sorguladığınızda karşınıza farklı oluşumlar çıkıyor. İçinde Tarih kokusunun yer aldığı ve “kafa karıştırıcı” olarak önden yargıladığımız duygularla başetmek çğrenmenin ve bilmenin temel kuralı. Eğer bir toplumun mensubu iseniz, bu toplumun örf ve ananelerini, görgü kurallarını, tarihini, bugünlere kadar geçirilen evreleri ve bugünlere nasıl gelindiğini üç aşağı beş yukarı bilmek, nihayetinde de emaneti günü gelince sağlıklı bir şekilde çocuklarımıza teslim etmek “YAŞAM” denen varolma nedeninin en önemli görevi olmalıdır.

Bu düşünceden hareketle, elinizde bulunan ve kaynak niteliğinde saklanmayı hakedeceğine inandığımız bu satırları sizin için kolay okunabilir ve anlaşılır hale getirmek birinci önceliğimizdi. Çünkü Mesleğimizin gelişimi, Tıpkı Tüm dünyada olduğu gibi o Bilgi ve beceriye sahip insanlar tarafından gereklilikten kaynaklı “icat” usulü ile ortaya çıkartılmış, beceri, öğreti, formül ve materyaller tarafından desteklenerek sağlanmıştır. Emek üzerine kurulmuş, zor süreçlerden geçilmiştir. Farklı İnsan akıllarının, farklı karakterlerin, gerekli imkanların, malzemenin ve en önemlisi de bunları bir araya getirecek olan o sihirli zamanın bileşenleri ile bir araya gelmesi, bugün yorumunu yapıp bir kaç sayafaya sığdırmaya çalıştığımız emek ile kıyas kabul etmez.

Yaşamadıklarımızı tabii ki bilemeyiz. Ancak “akıl” denen o mucizevi sonsuzluk, iyi kullanıldığında ve hayırlı işler için faydalanıldığında gidilen yolun doğrularını artırır.

Umarız bu kaynak niteliğindeki araştırmamız, halihazırda “Matbaacılık” mesleğini yapan değerli meslektaşlarımıza, bu mesleği sevmiş, geçim kapısı olarak benimsemiş Meslek Okullarına kayıt olmuş değerli öğrencilerimize, bu mesleğin akademisyen tarafında yer almak isteyerek Üniversite branşlarında tercihini eğitimicilikten yana kullanmış tüm gençlerimize faydalı olması dileğiyle, keyifli okumalar ....

Batılı tarih yazıcılığına göre hareketli matbaanın icat edildiği tarih olarak kayıtlara geçen 15. yüzyıl, batının doğuya karşı elde edeceği üstünlüğün temellerini de atacağı bir süreci başlatmıştır. Takip eden süreçte Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde hareketli matbaa teknolojisinin uygulanması adına yürütülecek ilk çalışmanın, Gutenberg matbaasından yaklaşık iki yüzyıl sonra 1700'lü yılların başlarında gerçekleşmesi ve bu gecikmenin sebepleri tarih açısından bir kayıp ve gerilik olarak kabul edilmiştir. Fakat bu algının ne denli gerçekliği yansıttığı konusu da tarihçilerin sorguladığı, flulaşmış bir alandır. Buradan hareketle anakronik yaklaşımların terk edilerek, tarihin doğu ve batı arasında kurulan denge sayesinde geliştiği, dönemsel şartların ve toplumların iç dinamiklerinin göz ardı edilmemesi gerekliliği, yöntemsel olarak niteliksel tarihsel tasarım karakterini taşıyan bu çalışmanın temel yaklaşım biçimi olacaktır.

TÜRKİYE’DE MATBAANIN KURULMASI

Matbaanın İstanbul’da Türkler tarafından kurulması 18. asrın ilk yarısına rastlar. Avrupa’da ilk matbaanın 15. yüzyılın ilk yarısında kurulmasına rağmen üç asra yakın bir süre gecikmeyle Türkiye’ye gelmesinin birçok sebebi vardır. Konu hakkında bilgi içeren eserler incelendiğinde yazarların bu konuda değişik görüşler ileri sürdükleri görülür. Matbaanın Türkiye’ye gelmesi araştırılırken dönemin özelliklerinin iyi bilinmesi gerekir. Çünkü matbaanın kurulmasını gerekli kılan şartlar dönem içerinde saklıdır. Osmanlı’nın 18. asrın başlarındaki siyasi, askeri durumu, ilim ve teknikteki seviyesi ile matbaanın Türkiye’ye getirilmesi arasında yakın bir ilişki vardır. Konu hakkında bilgi veren yazarların birleştiği bir nokta vardır. O da, matbaanın kurulması fikrinin Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Fransa elçiliği sonunda ortaya çıktığıdır. Matbaa kurulması için ilk teşebbüs eden, babasıyla birlikte Paris’e giden ve orada matbaanın üstünlüklerini gören Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin oğlu Sait Çelebi’dir. Sait Çelebi, İstanbul’da İbrahim Müteferrika ile anlaşarak bu girişimini başarıyla sonuçlandırmıştır. Bu çalışmada matbaanın geldiği dönemdeki şartlar hakkında bir fikir edinmek için önce Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Fransa elçiliği ve bu elçilik dolayısıyla yazdığı sefaretname üzerinde durulacak, sonra matbaanın kurulması konusu incelenecektir.

YİRMİSEKİZ MEHMET ÇELEBİ’NİN FRANSA ELÇİLİĞİ

1683 yılında Viyana bozgunu ile gerileme dönemine giren Osmanlı İmparatorluğu, 1699’da imzalanan Karlofça Antlaşması ile tarihinde ilk defa büyük oranda toprak kaybeder. Bu tarihten sonra artık Osmanlı yalnız başına birleşik Avrupa ile boy ölçüşebilecek durumda değildir. 1718’de yapılan Pasarofça Antlaşması’ndan sonra meşhur Lale Devri dönemi başlar. Lale Devri, savaşlardan ihtilallerden bunalan İstanbul’un ve onu taklit eden diğer şehirlerin İbrahim Paşa’nın öncülüğü ile hayatın maddi zevklerinden faydalanmak istediği bir dönemdir.

1720’lerde Osmanlı kendisini artık çok güçlü hissetmemektedir. Avrupa’nın ilim ve teknikte birçok yenilikler getirdiğinin de farkındadır. 18. yüzyılın başlarında Avrupa siyasi dengesinde de önemli değişiklikler olmuştur. 1683’te Viyana bozgununa rağmen doğu medeniyetini temsil eden Türklere karşı üstün olmayan batı medeniyeti, bu tarihten itibaren üstün gelmeye başlayacaktır. Bunun bir sonucu olarak da Karlofça Antlaşması’ndan sonra Avrupa siyasi dengesini sağlayan Osmanlı Devleti, bu vasfını kaybedecek ve Avrupa’da yeni bir siyasi dengenin kurulması gerekecektir. Osmanlı Devleti’nin içinde de bazı problemler vardır. Lale Devri’nin yüksek yönetici tabaka açısından bir özelliği, bu tabakanın din ve gaza kırışımı olan eski Osmanlı ethos’undan, kendine özgü zihniyetten kopmuş olmasıdır. İbni Haldun’un deyimi ile “Osmanlı asabiyeti” artık sönmüştür. Bu eski Osmanlı ethos’unun dünyevi yanının özelliği askeri disiplin ve hukuksal sertliktir. Dünyevi yönünün tamamlayan dini yönü ise, gazilik ve sofuluk karışımı bir “prütanizm” yerlerini “deizme” hatta “ateizme”, tasavvufa, hatta Bektaşiliğe, musikiye, edebiyata ve “hedonizme” bırakmıştır. Askeri disiplin bozulmuştur. Ancak bu dönemde yeni bir tartışma ortamının da meydana geldiğini görmek mümkündür.

Fransa’da ise, devrinde Türklerle iyi dostluk kurulamayan, karşılıklı ilişkilerde soğuk bir dönemin yaşandığı, 1699’da ülkesine gönderilen elçi Süleyman Mustafa Ağa’ya gerekli ilgiyi göstermeyen 14. Louis ölmüş, yerine torunu 15. Louis tahta geçmişti. Diğer taraftan sadece Cermen ırkının temsilcisi olmakla yetinmeyen Avusturya aynı zamanda Batı Avrupa hegemonyasını da Fransızların Burbon Hanedanından almak istiyordu. Bu durum Fransa’yı müşkül bir vaziyete sokmuştu. Ruslar Deli Petro ile Katerina zamanında 14. Louis ile birleşmek istemişler ancak bu teklifleri sürekli reddedilmişti. Bunun üzerine Avusturya ile birleşerek Türkiye’yi paylaşma anlaşması yapmışlardı. Anlaşmayla her iki devlet birbirlerine yardım etmeyi vaat ediyorlardı. Buna göre Rusya, Babıali’ye karşı serbest kalıyor ve Avusturya’dan destek görüyordu. Avusturya ise batıda Fransa’ya karşı serbest kalıyor ve Rusya’dan destek görüyordu. Osmanlı Devleti her iki devlet karşısında zor bir durumdaydı. Karşısındaki düşmanlarının birleşmelerinin yanı sıra kendi devlet düzeni bozuk ve düşmanın askeri kuvvetleri de üstün durumdaydı. Osmanlı-Fransız ilişkilerinin gelişmesindeki en önemli sebep budur.

Fransa’nın İstanbul elçisi Marquis de Bonnac, Damat İbrahim Paşa’dan Fransa’ya bir elçi göndermesini talep eder. Bu teklif üzerine Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin elçi olarak gönderilmesi uygun görülür. Elçi, 15. Louis’e; Kudüs’te o zamanlar önemli bir mesele haline gelen Kumame Kilisesi’nin tamiri işinin Fransa’ya verildiğini bildirmek, Fransa ile aradaki dostluğu yeniden tesis etmek, Avrupa milletleri arasında bir denge kurmak, fen ve sanatta batıda yapılmış yenilikleri tespit etmek ve mümkün olanını Türkiye’ye getirmek, en büyük düşman Avusturya ve Rusya’ya karşı Fransa ile bir cephe oluşturmak, Büyük (Deli) Petro’nun Paris’te çevirdiği dolapları öğrenmek için Paris’e gidecekti.

Bu dönemde Fransızların dış politikası, Pasarofça’daki tutumlarına rağmen menfaatleri gereği Osmanlıya meyyaldi. Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin elçi olarak seçilmesi de bir tesadüf değildi. Elçiden beklenen önemli görevler vardır. Çelebi’nin mevkii ve kapasitesi böyle bir göreve çok müsaitti. Zaten daha önce seçilen Kapucubaşılardan Kara İnci, Fransız elçisi tarafından beğenilmemişti. Babası Süleyman Ağa’nın Yençeri Kocalarından olması sebebiyle Kuloğlu olarak Yeniçeri Ortaları’na alınan ve Yirmisekizinci Orta’ya katılan, bundan dolayı da “Yirmisekiz” adını alan Mehmet Çelebi çok kısa zamanda yükselerek Çorbacı olmuş, İstanbul’da kendi kendisini yetiştirmiş ve kültürünü artırmıştır. Daha sonra muzırbaşılığa getirilmiş, faizi mahlasıyla şiirler yazmıştır. Yeniçeri efendisi olmuş, oradan Divan-ı Hümayun Kalemine geçerek Darphane Nazırlığına getirilmiştir. Pasarofça Anlaşması’nda ikinci murahhas üye olarak görev yapmıştır. Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin İstanbul’dan ayrılmasını, Fransa’ya varışını, Fransa’daki törenleri ve dönüşünü, görevinin sona ermesinden sonra Sultan III. Ahmet’e sunulmak üzere yazdırdığı sefaretnameden öğreniyoruz. Sefaretname incelendiğinde, dönemin Avrupa’sı ile Osmanlı Türkiye’si arasındaki sosyal, siyasal, kültürel alandaki farklılıklar kolayca görülür. 17. yüzyıldan sonra yazılmaya başlanan ve 40 kadar olan sefaretnameler arasında Çelebi’nin Sefaretnamesinin ayrı bir özelliği de batı ile ilk temasımızın yazılı ürünlerinden olması, eserin belgesel bir nitelik taşıması ve o günkü Osmanlı’nın Avrupa ve Avrupalıya bakışını göstermesidir. 1720’li yıllarda Türkler Avrupa’yı ne kadar az tanıyorsa, Avrupa da Türkleri o kadar az tanıyordu. Türklerin en büyük şöhreti kuvvetleri idi. Avrupalı Türklerin kaba saba olduğunu sanırdı. Çelebi’nin hazırladığı sefaretnameden Fransa’da bu kanaatin değiştiğini anlamaktayız.

Sefaretnameden anlaşıldığına göre 26 Eylül 1720’de yola çıkan elçilik kafilesi 8 Ekim 1721’de İstanbul’a döner. Fransız yönetiminin elçiye gösterdiği olağanüstü karşılamanın yanında henüz 12 yaşındaki 15. Louis’in protokol dışında Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin yanına gelmesi, onu hayranlıkla izlemesi, onunla konuşması o dönem Avrupa’sında Osmanlının yerini göstermesi bakımından önemlidir. Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Fransa’ya gönderilmesinin en önemli sebebi Avusturya ve Rusya’ya karşı ortak bir cephe oluşturmaktı. Fransızlar bu teklifi savsakladıkları gibi bu vesileyle şarkta yeni bir takım ticari menfaatler teminine çalışınca Çelebi süratle geri döndü. Çelebi, askeri alanda gayesine ulaşamamasına rağmen orada gördüğünü ülkesine getirmekte başarılıdır. Tanpınar’ın da dediği gibi Yirmisekiz Mehmet Çelebi bakmasını, görmesini ve göstermesini bilen nadir yaratılışlardandır. Fransa’da gördüğü kanalları ve taşımacılıktaki faydalarını, gel-git olayının akılcı bir şekilde nasıl kullanıldığını sefaretnamesinde ayrıntılı olarak anlatır. Gezdiği sarayların mimari açısından özellikleri üzerinde durur.

Gezdiği kilim atölyesinde çok miktarda üretim yapıldığını, ayna atölyesinde çok büyük aynalar yapıldığını, rasathaneyi gezdiği zaman birçok yeni aletleri gördüğünü de ifade eder. Fransızlar, o dönemde birçok gezegenin bir günde kaç derece kaç dakika hareket edeceğini hesaplayabilmektedirler. Paris’teki askeri hastane ve eczane Çelebi’nin görmediği bir tarzdadır. Eczanede çok sayıda ilaç vardır. Mehmet Çelebi, gördüğü bu yeniliklerin birçoğunu ülkeye getirdi. Bazı sanat eserleriyle birlikte gözlük camları, dürbünler, saatler, büyük aynalar Çelebi’nin dönüşünden sonra aranılan eserler oldular. Çelebi, Sadabad Kasrı için birçok planlar getirdi. Versay Barış Antlaşması’nın bir planını da Sadrazama sundu. En önemlisi de matbaanın kurulması bu elçiliğin bir sonucudur. Çelebi’nin sefaretnamesinden de anlaşılacağı gibi o dönemin Fransa’sı bilim ve teknikte Osmanlı’dan ileridir. İstanbul Hükümeti bu yenilikleri takip etmek istemektedir. Çelebi’nin elçiliğinin bir sebebi de budur. Matbaanın kurulması bu yöneliklerden birisi ve şüphesiz en önemlisidir.

Araştırmalarımız esnasında başka kaynaklarda, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki toplumsal düzende bahsettiğimiz değişimlere koşut olarak 18’inci yüzyıl basında medya düzeninde de önemli bir değişim yaşanır. Asırlar boyunca matbaaya ihtiyaç duymayan Osmanlılar Batı’yı örnek almaya karar verdikleri dönemde, onun medyasını da benimseyip, 1727’de ilk matbaalarını kurup, 1729’da ilk kitaplarını basarlar. İstanbul’da ilk matbaa David ve Samuel İbn Nahmias kardeşler tarafından kurulmuştur. Bu aile, 1492 yılında İspanya’dan sürülen Yahudilerdendir. İbn Nahmias kardeşler matbaacılık faaliyetlerinde İstanbul’da Romanyot adı verilen yerli Yahudilerinin lideri konumunda olan Rabbi Eliyahu ben Benyamin ha-Levi’den destek görmüşlerdir.

İLK MATBAALAR

İlk baskı teknikleri Çin’de kullanılmıştır. Bu teknikler özellikle VII. ve X. yüzyıllarda gelişmiştir. 845 yılında çıkan bir isyanda baskı aletlerinin ve kitapların mahvolduğu sanılmaktadır. Matbaanın ilk olarak kullanılması ve gelişmesi 960 yılında Çin’de olmuştur. IX. asırdan beri Büyük Türk Hakanlığının Uygur döneminde de Türklerin matbaa kullandıkları bilinmektedir. Aynı dönemde Kore’de de matbaa kullanılıyordu. Ancak bu matbaaların harfleri maden değil sert tahtadandı, klişe baskısı gibiydi. 1041 yılında ise Pi-Şheng adlı Çinli bir demirci kitap basmak için hurufatı madenden imal etti. XV. Asır başlarında Çinlilerin, Türklerin ve Korelilerin Uzakdoğu’da kullandıkları baskı tekniği Hollanda’ya girmiş, fakat gelişmemişti. Gutenberg bu baskıdan ilham alarak 1041 yılında Çin’de kullanılan madeni müteharrik (değişebilen) harflerin bir benzerini döktürüp baskıya başladı. Avrupalı, kağıt yapmayı olduğu gibi matbaayı da Asya’dan öğrendi.

1436 yılında Gutenberg tarafından Almanya’da matbaa kurulmuştur. Gutenberg tarafından ilk kitap ise 1440 yılında basılmıştır. Matbaa Gutenberg tarafından kurulmasından sonra diğer ülkelere yayıldı. 1467’de İtalya’nın Roma, 1468’de İsviçre’nin Basel, yine 1468’de Çekoslovakya’nın Plsen, 1470’te Fransa’nın Paris, 1473’te Belçika’nın Louvain, 1474’te İspanya’nın Valencia, 1476’da İngiltere’nin Westminister, 1482’de Avusturya’nın Viyana, yine 1482’de Danimarka’nın Odense, 1483’te İsveç’in Upsala, 1487’de Portekiz’in Lizbon şehirlerine, Amerika Kıtasında 1534’de Mexico’da, Hindistan’da 1556’da –Portekizliler tarafından- Goa’da, Birleşik Amerika’da ilk matbaa 1639’da Harward Koleji’nde, İkincisi 1693’te New York’ta, İran’da 1816’da Tebriz’de, Fransızlar tarafından 1798’da Mısır’ın Kahire şehrinde matbaa kurulmuştur.

Matbaanın Osmanlı’daki Müslüman tebaa tarafından kullanılmasından çok önce Yahudiler İstanbul, Selanik ve İzmir gibi şehirlerde matbaacılık faaliyetlerine başlamışlardı. Türkiye’de ilk matbaa İstanbul’da Yahudiler tarafından kurulmuştur. Jazef Bengari’nin yazdığı bir İbrani tarihine ait kitapta basıldığı yıl olarak 1490 yazıldığı için matbaanın geliş yılı olarak 1490 yılı gösteriliyorsa da Yahudiler İspanya’dan 1492’de kovulduğu için matbaanın kuruluş yılı da 1493 olmalıdır. Yahudiler İspanya’da matbaacılığı öğrenmişlerdi. İspanya’da matbaacılık 1474-1475 yıllarında gelişmişti. Yahudilerin batığı ilk eser Yahudiler Aleyhinde Küçük Risale adında bir kitaptır. İstanbul’dan sonra yine Yahudiler tarafından 1495’te Selanik’te bir matbaa kuruldu. Bunu 1505, 1511, 113, 1515, 1516, 1518, 1519, 1520, 1534, 1560, 1567, 1570, 1575, 1579 yıllarında İstanbul’da, 1512’de yine Selanik’te, 1519’da Halep’te, 1554’te Edirne’de kurulan Yahudi matbaaları izledi 1560 yılı ve sonrası İstanbul’daki Yahudi matbaaları açısından üretimin en fazla olduğu dönem olarak bilinmektedir. İspanya sürgünü sonrası ilk yıllarda ihtiyaca binaen sadece Yahudi dininin temel eserleri basılırken, Yahudi dini ve kültürü oturduktan ve belli bir Osmanlı-Yahudi kültürü oluştuktan sonra edebiyat, roman, dil gibi farklı alanlarda eserler basılmıştır. Başlangıçta sadece İbranice olan basımlara zamanla “Ladino” eserler de eklenmiştir. İstanbul’daki Yahudi matbaaları, bu matbaaları işleten Yahudilerin özelliği açısından incelendiğinde müteşebbislerin genellikle İspanya, İtalya ve Polonya gibi Osmanlı ülkesinin dışındaki Yahudiler olduğu görülmektedir. Kendi ülkelerinde matbaacılık alanında deneyim kazanmış müteşebbisler İstanbul’da rahat bir şekilde bu işletmeyi yürütebilmişlerdir. Konuyla ilgili bir diğer önemli husus da ana damar Yahudiliği temsil eden rabbani Yahudilere ait bu matbaalarda Karaî Yahudilerin eserlerinin de basılmasıdır. Bu anlamda Yahudiliğin farklı grupları da bu matbaalardan istifade etmişlerdir. Her ne kadar İstanbul’da Rabbani ve Karaî gruplar arasında tartışmalar yaşansa da Karaîlerin bu matbaalarda kitap bastırmaları önemli bir ayrıntıdır.

İtalya’da Venedik’te matbaacılığı öğrenen ve gerekli malzemeleri oradan getirten Sivaslı Abkar (Abgar) ile oğlu Sultan Şah 1567’de İstanbul’da ilk Ermeni matbaasını Edirnekapı’da Surp Nigoğayos Kilisesi’nde (Günümüzde Kefeli Mescidi) kurdular. Apkar Tıbir, Venedik’ten getirdiği hurufatı kullanarak Khorviraplı Arakel adlı bir rahiple birlikte Pokır Keraganutyan Gam Aypeneran (Küçük ermeni grameri) adlı kitabı yayımlamıştır. Daha sonra 1568’de bir dua kitabı, 1569’da ayinlere ilişkin bir kitap bastığını görüyoruz. Bu basımevinde 1567-69 yılları arasında yayımlanan 5 kitap, Osmanlı’da basılan ilk Ermeni kitaplardır. İstanbul’da Ermeni matbaacılığının ilk ismi olan Tokatlı Apkar’ın 1567 senesinde başlayan çalışmaları bu yeni sanatın ilk ürünlerini vermiş ve İstanbul’da basılmış ilk beş kitap matbuat âleminde zuhur etmişti. Bundan yirmi yıl sonra matbaasını Roma ve Venedik’ten sonra İstanbul’a taşıyan rahip Yovhannes Ankivrac’i, çok hususî siyasî ve teknik şartlardan olayı bir basma faaliyetinde bulunamamıştır. Ancak bundan sonra Osmanlı matbaacılığında Ermeniler gittikçe artan bir derecede bir mevki kazanmışlardır. Bunlardan Nikademos Metaksas adlı bir rahip de Londra’dan getirttiği malzemelerle 1627’de İstanbul’da ilk Rum matbaasını kurdu. Ermeniler aleyhine ilk risale de bu matbaada basıldı. Bu matbaa 6 Aralık 1628’de Fransızlardan himaye gören Cizvitlerin tahrikiyle Yeniçeriler tarafından tahrip edilmiştir. Yargılanan Metaksas beraat etmiş ve serbest bırakıldıktan sonra ilgili alet ve edavatını alarak Türkiye’den ayrılmıştır.

Osmanlı yönetimi matbaanın kurulmasını engellememiştir. II. Bayezit döneminde çıkarılan idam tehdidi, kitap neşrini engellemediği gibi bu suçtan dolayı idam edilen de yoktur. Ayrıca, 1587 tarihinde Sultan III. Murat tarafından bir yabancıya kitap basma müsaadesi verilmiştir. Birçok kitabın basımı Avrupa'da yapılıyor ve bunlar ülkenin çeşitli yerlerinde satılıyordu. Basılan kitapların ticaretine müdahale edilmiyordu. Yine Sultan III. Murat tarafından Ekim 1588 (996 Zilhicce) tarihinde verilen bir fermanla Hâce Nasirüddin Tûsî tarafından yazılmış ve Arapça olarak basılmış olan Usul-ül-Oklidis’in satışına müsaade verilmiştir. Arap harfleriyle ilk kitap 12 Eylül 1514 tarihinde İtalya'da Fano'da basılmıştır. Bundan başka 1516 tarihinde biri Arapça olmak üzere dört dilde Mezamir (Makamla okunan Zebur sureleri) basılmıştır. Avrupa'da Türkçe olarak ilk eser 1612'de İtalya'da basılmış olan bir gramer kitabıdır. Daha sonra 1630'da başka bir eser basılmıştır. 1680'de Viyana'da başka bir Türkçe gramer kitabı daha basılmıştır.

İBRAHİM MÜTEFERRİKA YA DA İLK OSMANLI MATBAA SERÜVENİ (1726-1746)

İbrahim Müteferrika’nın geçmişinin bilinmemesinin yanında hayatı hayli de tahriflere uğramıştır. Bu tahrifleri, İbrahim Müteferrika’nın kendi geçmişini unutmuş ya da unutturmuş bir kişi oluşundan faydalanarak tarihe sokan ve Türk yazarlara da kabul ettiren iki Katolik Macar olmuştur. Bunlardan birisi onunla aynı dönemde yaşayan De Saussure Szerânak, diğeri belirsiz olarak yazdığı kimi noktaları gerçek biçimde gösteren Katolik rahibi Karâcson'dur. Basılı Osmanlı kaynaklarında İbrahim Müteferrika üzerine hiçbir bilgi yoktur.

Bir çok kaynak İbrahim Müteferrika ile ilgili çoğu dejenere edici bilgiye yer vermiş konu Osmanlı ve Türkler olunca. Matbaanın da Avrupa’da hızlı yayılmasıyla birlikte adeta “Tarihi nasıl yazarsan, öyle gider” mantığı güdülmüştür. İşte bu yüzdendir ki bu konuyu biraz daha geniş tutup okuyucuyu sıkmaktan yana değil, yaptığımız araştırmaların sonucundaki doğru bilgiyi bulmak, bilmek ve paylaşmak adına sabırlı davranmanız önemlidir. Netice’de ülkemize 280 yıl sonra gelmiş olan bir “kültür devriminin başlangıcı” sayılabilecek “Matbaa” olgusunun ciddiyeti, gelecek kuşakları da ilgilendirmesi bakımından sorumluluğumuzdadır. Bu konuyu derinden incelemiş olan iki yazar Orlin Sabev (İlk Osmanlı Matbaa Serüveni) ve Niyazi Berkes (Belleten / İlk Türk Matbaası Kurucusunun Dini ve Fikri Kimliği)’in aktarımları kısaca şöyledir:

Osmanlıdaki matbaanın kuruluşunun da konu edildiği kitapta Orlin Sabev, Müteferrika’nın bulunan tereke defterlerinin kitabını birçok yerde ana kaynak olarak kullanmıştır. Ölülerin vefatından sonra bıraktıkları eşya, borç ve alacakların listesi demek olan tereke defterlerinde varsa ölenin kitapları da kaydedildiğinden, tereke defterleri Müslümanların gündelik hayatlarında kitabın yeri ve rolünü anlamak için önemli bir kaynak niteliğindedir.

Kitabın amacı doğrultusunda İstanbul Müftülüğü Arşivinde saklanan tereke defterlerini inceleyen Sabev, Kısmet-i Askeriye Mahkemesi koleksiyonuna ait 98 nolu defterin 39a-40b varakalarında İbrahim Müteferrika’nın terekesine rastlar. Bunun sayesinde İbrahim Müteferrikanın ne zaman vefat ettiği, ailesini, evinde hangi kitapların bulunduğunu, günlük hayat koşullarını, matbaasının nerede olduğu ve yanında kimlerin çalıştığını, bastığı kitaplardan ne kadarının satılıp satılmadığı gibi hususlara cevap bulunabilmiştir. Bu çerçevede kitap yedi bölümden oluşmuştur. Birinci bölümde, ilk Osmanlı matbaasının kurulduğu tarihsel koşullar ve konu hakkında dönem tarihçilerinin tespitleri ile İbrahim Müteferrikanın tereke defteri tanıtılmış. İkinci bölümde, İbrahim Müteferrika’nın hayatı, kariyeri ve kişiliği üzerinde durulmuş. Üçüncü bölümde matbaanın kuruluş öyküsü ele alınırken dördüncü bölümde matbaada basılan kitaplar detaylı olarak tanıtılmış. Beşinci bölümde Müteferrika’nın yayın politikası, altıncı bölümde, matbaada basılan kitapların okuyucuları tarafından nasıl karşılandığına dikkat çekilmiş. Son bölüm ise matbaanın Osmanlı toplumunda basma kültürünün oluşumu ve gelişmesindeki rolü açıklanarak, daha geniş çapta Osmanlı toplumsal ve kültürel tarihinde matbaanın direkt veya dolaylı etkileri değerlendirilmiştir.

Osmanlı matbaası denilince akla gelen ilk isimlerden olan İbrahim Müteferrika 1674 yılında Macaristan’ın Kaloşvar şehrinde doğmuştur. Erken yaşlarda Kalvenist bir rahip olma amacı ile yetiştirilirken Osmanlı Devleti tarafından esir alınmış, İstanbul’a geldikten kısa bir süre sonra İslam dinine geçip İbrahim ismini almıştır. Daha sonra birkaç dili konuşabilmesi ile dikkati çekmiştir ve İbrahim ismine padişahın özel işleriyle görevlendirilmiş anlamına gelen “Müteferrika” ünvanı eklenmiştir. Geldiği yeni ülkenin dilini, sosyal yaşantısını, geleneklerini ve seçtiği dinin gereklerini iyi şekilde öğrenmiştir. 1711’ de Aslı İstanbul’da ki Esad Efendi Kütüphanesi’nde bulunan Risale-i İslamiye isimli eseri yazmıştır. İbrahim Müteferrika bu kitapta Tevrat ve İncil’in bilinçli olarak değiştirildiğini ve Hz. İsa’ya kadar yaşamış tüm peygamberlere Hz. Muhammed’in son peygamber olduğunun belirtildiğini yazmıştır. Papazların para karşılığında günah bağışlamasını şiddetle eleştirmiştir.

Berkes'e göre, İbrahim Müteferrika sanıldığı gibi ne Kalvinist'tir ne de Risale-i İslâmiye’yi Müslümanlığı savunmak için yazmıştır. Eser, Katolikliğe, Yayalığa ve Teslis inancına hücum eden bir polemiktir. Bu yüzden de yazma halinde kalmıştır. Eserin bir başka yönü, İbrahim Müteferrika'nın aslında sanıldığı gibi Kalvinist olmadığını göstermesidir. O halde Müteferrika'nın Türklere karşı Avusturya Ordusunda savaştığına, esir düştüğüne, köle olduğuna, kölelik yüzünden Müslüman olduğuna inanmak güçleşmektedir. Müteferrika'nın yaşadığı Erdel (Transylvania)'de Hıristiyanlığın üç akidesinin -Katoliklik, Kalvinistlik, Unitarius- birbiriyle mücadele içinde olduğu görülür. Unitarius'luğu diğerlerinden ayıran başlıca özellik, Teslis inancını (Tanrılıkta Baba, Oğul ve Kutsal Ruh denen üç niteliğin birden bulunuşu inancı) reddetmesidir. Bu yüzden Unitarius'luk diğer ikisi tarafından Hıristiyanlığa aykırı, Müslümanlığa yakın sayılmıştır. Osmanlı yönetimi, Erdel ve Macaristan'da Unitarius inancının yayılmasına karışmaz. Bu sayede inanç yayılır. Bu topraklar Avusturya'nın eline geçince, bu inanca sahip olanlara büyük baskı uygulanır. Bu inanç sahipleri bu baskılar karşısında kiliselerde gizli olarak Katoliklik ve Papalık aleyhindeki kitapları okumaya devam ederler. İbrahim Müteferrika da bu kiliselere bağlı ilahiyat okullarının birinde eğitim görmüştür. Bu durumdaki birinin Avusturya Ordusuna Osmanlılara karşı savaşmak için katıldığına inanmak güçtür. Müteferrika’nın Katolik Halsburg (Avusturya)lıların yönetimi altında yaşamaktansa, Osmanlılığa geçerek Müslüman olduğu apaçıktır. Thököly İmre’nin Koloşvar’ı Ele geçiren Habsburglara açtığı savaş sırasında, 1692 ya da 1693’te Türklerce tutsak edildiği, fidyesi ödenmediği için İstanbul’a getirilip köle olarak satıldığı, çok zalim bir adamın eline düştüğü, bu durumdan kurtulmak için Müslümanlığı kabul ederek İbrahim adını aldığı yolundaki iddialar, Katolik bir Macar olan De Saussere Szernak ile Katolik rahibi Karacson’dan kaynaklanmış; Müteferrika üzerine incelemeler bu temele oturtulmuştur. Niyazi Berkes, bu iddiaların uydurma olduğunu ve İbrahim Müteferrika’yı kötülemek için ortaya atıldığını inandırıcı bir şekilde açıklamaktadır.

Niyazi Berkes ve Sabev’in Müteferrika ile ilgili görüşleri birbirine zıt kavramları oluştursa da kesiştikleri noktalar da yok değil. Netice de uzun araştırma ve incelemeler sonucunda varılan kanaatler bilgiye ve belgeye dayalı kanıtlar haline dönüşür. Sabev’e göre Müteferrika’nın ilk Osmanlı matbaacısı olduğu tesadüfü bir olay değil. Niyazi Berkes’in de belirttiği gibi Müteferrika sıradan bir matbaacı değil, aynı zamanda belli başlı görüş ve değerlere sahip bir düşünür. Öte yandan Stefan Reicmuth’a göre Müteferrika kesinlikle para ve kariyer için İslam’ı kabul eden ve Osmanlı memuriyetine geçen Avrupa menşeli dönmelerden değil. Yaşam hikayesinden de anlaşıldığı gibi Müteferrika’nın şahsiyeti bir taraftan Hıristiyan Avrupa, diğer taraftan Müslüman Osmanlı Devleti olmak üzere iki farklı coğrafi ve toplumsal-kültürel ortamda şekillenir. Kolojvar’daki Protestan kolejlerinden birinde dini eğitim alan genç İbrahim, böyle bir coğrafi, tarihsel ve fikri ortamda şahsiyet olarak gelişir. 1710’da yazdığı İslâm Risâlesi’nde belirttiği gibi daha küçük yaştan Tevrat, Zebur ve İncil’in metin ve tefsirlerini dikkatle okur. Ancak papaz olmak üzere gereken ehliyeti aldıktan sonra Tevrat’ı artık gizli olarak okumak zorunda kalır. Çünkü okunması hocaları tarafından yasaklanır. Berkes’e göre bu yasaklama Katolik Kilisesi’nin 1688 yılından sonra Uniteryenlere karşı tenkiline bağlıdır. Tevrat’ı gizlice okuduğu zaman içinde, beklenen yeni peygamberlerin, Peygamber Muhammed’in olacağı haberini veren ayeti bulur ve bu şekilde hidayete erince Tevrat, Zebur ve İncil ile Hz.Muhammed’in beklenen yeni peygamber olduğunu inkâr eden hocalarının yanına gidip ona göre onları temelsiz görüşlerini tartışır.

Bu arada Türkçeyi öğrenmiş ve İslâmiyet’i tanımıştır. Doğduğu ülkedeki baskıları, efendisinin acımasız davranışlarını ve her şeyden önce kendi inancının birçok konuda İslâmiyet’e yakın olmasını da göz önünde tutarak Türklüğü ve Müslümanlığı kabul etmiştir. Müteferrika, baskıyı doğduğu yer olan Erdel'de görmüştü. Erdel ve Macaristan Orta Avrupa'da matbaacılığın çabuk geliştiği yer olmuştu. Bunun din tartışmalarıyla yakın ilgisi vardır. Peç (Peçuy) şehrinin başlıca kilisesi 1570 yılında Unitarius akidesini kabul ettikten sonra o dönemin en tanınmış harf dökümcüsü ve basımcısı olan Misztotfalu'lu Mihail Kiss, Kolszvar şehrinde 1689'da o zamanın en önemli Unitarius basımevini kurmuştu. Orada İbrani, Ermeni ve Gürcü harfleri ile değişik kitaplar basılmıştı. İbrahim Müteferrika da aynı şehirde ilahiyat öğrencisi olduğuna göre, Kiss'i şahsen tanımış olması da mümkündür (Kiss 1702'de ölmüştür). İbrahim Müteferrika’nın matbaacılığına gelince; matbaa kurma teşebbüsünü yapmadan önce kendisi 1719'da bir Marmara haritası basarak Sadrazam İbrahim Paşa'ya sunmuş ve başkalarını isteyip istemediğini sormuştur. 1724 yılında ise bir Karadeniz Haritası ve bir de İran Haritası basmıştır. Yine matbaadan önce Osmanlı ülkesinde basılmış eserler mevcuttu. Bu eserlerin basımı şimşir oyma kalıplarla yapılıyordu, Mezamir-i Davud adlı eser, Halep'te bu usulle basılmıştı. Ancak bu baskı türü hem zor hem de uzun zaman alıyordu. Matbaayı kurma girişimlerine başlamadan önce İbrahim Müteferrika, devletin çeşitli kademelerinde görev almıştı. 1715'te Padişahın bir mektubunu Viyana'ya götürmüştü. 1716'da Avusturya Seferine katılmış ve 1717'de Belgrat’ta Avusturyalılar aleyhine toplanan Macar asilzadelerine tercüman olarak gönderilmişti. Daha sonra 1718'de Türkiye'ye sığınan ve Tekirdağ'da ikâmet eden Macar Prensi Rakoçi Ferenc'in ölümüne kadar onun yanında tercüman olarak kaldı. Bu dönemde “Dergâh-ı Âli” müteferrikalığına tayin olundu.

MATBAA KURMAK İÇİN YAPTIĞI ÇALIŞMALAR

Müteferrika’nın sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’yı matbaanın gerekliliğine inandırmak için hazırladığı “Vesilettü’t tıbaa” isimli raporda şu maddeler yer almaktaydı:

- Büyük kitapları çoğaltacak hattat sayısı çok sınırlıdır ve kopyalar hata doludur.

- Matbaa ile basılacak kitaplar hattatların yazdıklarına göre daha okunaklı olacaktır.

- Basım yazmaya göre çok daha kolay ve karlı bir iştir. Kitabın fiyatı azalacağı için okuyan sayısı artacaktır.

- Kitap fiyatlarının azalması taşrada ki halkında kitapları kolaylıkla almalarını sağlayacaktır.

- Artan kitap sayısı büyük kütüphanelerin kurulmasını gerektirecek, böylece ilim yapan insan sayısı artacaktır.

- Kitapların artan satış sayıları yazarlara da maddi açıdan fayda sağlayacaktır.

- Osmanlı Devleti cihat yaparak İslam dünyasının şerefini arttırmıştır. Buna kitap basımını da ekleyebilir.

- Matbaanın Osmanlı topraklarında olması durumunda Avrupa’da basılan hatalarla dolu Türkçe, Arapça, Farsça kitaplar yerine doğru basılmış olanları getirebilir. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın bu rapordan sonra olaya olumlu yaklaşması, sırada ki ikna edilecek kişinin Şeyhülislam Abdullah Efendi olmasını sağlamıştır ve ikna edilmiştir. Ancak bunun arkasından padişah 3. Ahmet tefsir, hadis, fıkıh ve kelam kitaplarının basımını yasaklamıştır. 3.Ahmet’in bu kararı almasında ki bir diğer sebep yanındakilerin gereğinden fazla din kitabının kullanılmasının sakıncalı olacağını söylemeleri olmuştur. Ancak Avrupa’da matbaa kullanılmaya başlandığında ilk basılan kitaplar İncil ve din kitapları olmuştur. Bu Hristiyan misyonerlerin çok işine yaramıştır. Fakat Allah’ın yazısı olması nedeniyle Kur’an yazısı kutsaldı ve her türlü kendisi saygıyı hak ederdi. III. Ahmet Risale’nin kendisini pek memnun ettiğini beyan edip, Şeyhülislamın da bu konudaki görüşlerini belirtmesini ister. Şeyhülislamın da bu doğrultuda görüş beyan etmesi üzerine, sadrazam matbaanın imtiyazını dönemin padişahı III. Ahmet’e “mucibince amel oluna” emriyle başlayan ve sadrazam mektubi Kalemi halifelerinden Said Efendi ile Dergâh-ı Âli müteferrikalarından İbrahim Efendi’nin “tefsir, hadis, fıkıh ve kelam” kitapları basmamak şartıyla matbaa kurmalarına izin veren hatt-ı hümayunu imzalatmasıyla Temmuz 1727 yılında resmen kurulmuştur Aynı fermanla Müteferrika’nın dilekçesinde belirtilen sabık İstanbul kadısı Mevlana İshak, sabık Selanik kadısı Mevlana Sahib, sabık Galata kadısı Mevlana Esad ve Kasımpaşa Mevlevihanesi şeyhi Mevlana Musa matbaaya musahhih olarak tayin edilmiştir. Sonuç olarak matbaa kurulması için kısıtlı da olsa gerekli izinler alınmıştı.

MÜTEFERRİKA BİR REFORMCU MUYDU?

Lale Devri’nde kurulan matbaanın arkasındaki İbrahim Müteferrika ve Said Mehmet Efendi, Osmanlı’daki sözü edilen toplumsal yanlılığın ötesine geçebilmiş kişilerdir. Said Mehmet Efendi, dönemin yöneticileri için ender bir deneyim yaşayarak babası Yirmi Sekiz Çelebi Mehmet Efendi’yle birlikte 1720’de Fransa’ya gitmiş ve Batı kültürünü yakından görmüştür. Babasıyla birlikte matbaaları inceledikleri ve İstanbul’da matbaa kurulmasından bahsettikleri aktarılır. Said Mehmet Efendi’nin İstanbul’a döndüğünde İbrahim Müteferrika’yla bir araya gelmesi tesadüf değildir; zira İbrahim Müteferrika dönemin yöneticilerinin bilgisi dâhilinde zaten matbaayla ilgili çalışmalar yapmaktadır. Şimşir üzerine oyarak hazırladığı kalıplarla 1719’da Marmara, 1724’teyse Karadeniz haritası basıp saraya sunmuştur Erdel’den gelen İbrahim Müteferrika’nın Unitarius inancından olması ona matbaacılık, coğrafya bilgisi ve bilimcilik kazandırmaktadır ki,

“Bunlar […] kilise taasubuna karşı olan, din-devlet ayrımını savunan, inanç özgürlüğü fikrini ileri süren, hattâ fizik, matematik, astronomi ve tıp alanlarında yeni bilgileri geliştiren ve Macaristan’da matbaacılığı ilerleten kişilerde görülen özelliklerdir”.

Kilise taassubuna karşı savaşta matbaayı etkin kullanan bir mezhebin üyesi olan İbrahim Müteferrika, 1692’de Müslüman olduktan sonra 1710’da yazdığı Risâle-i İslâmiyye’de yetişme şartlarını anlatırken, kilise öğretilerinin dışına çıktığını, hocalarının itibar etmediği Tevrat bölümlerini gizlice okuduğunu aktarır. Erdel’deyken Kilise’nin konumunu sarsan bilimsel ve düşünsel gelişmeleri takip eden İbrahim Müteferrika, Osmanlı’ya geldiğinde Avrupa’daki gelişmeleri aktarır, Kitab-ül Cihannüma’yı basarken Kopernik, Galileo, Tycho Brache ve Descartes’dan eklemeler yapar. Ayrıca mıknatıs üzerine bilimsel bir eser basar. Keza, Lale Devri’nde Yeniçeri Ocağı’yla bağı olmayan Bostancı Ocağı’ndan 300 askerle Haydarpaşa’da Avrupai yöntemlerle yapılan talimler, onun Fenn-i Muharebe ve Talim-i Asker risalesindeki görüşleri doğrultusunda gerçekleştirilir. İbrahim Müteferrika kendi bastığı Usulü’l-hikem fi nizâmü’l-ümem eserindeyse monarhiya, aristokrasiya ve demokrasiya şeklinde üç siyasal sistem tanıtıp, parlamento ve halk egemenliği yöntemlerinden ihtiyatla bahsettikten sonra, demokrasiyanın üstünlüğünü saklayamaz ve dönemin ileri ülkelerinin (İngiltere ve Hollanda) demokratik düzende olduklarını, buralarda yasanın Tanrı’dan gelme şeriata değil, akla dayandığını söyle Aynı eserde Avrupa’daki askeri gelişmeler aktarılırken “nizamı cedid” terimi kullanılması karşısında Berkes, “Nizam” terimi eski bir Osmanlı terimidir: ‘dünyanın değişmemesi gereken düzeni’ demektir. İbrahim geleneksel düzen anlayışı yerine çağdaş düzen kavramını ilk getiren adamdır” demektedir.

İLK MATBAAYI KURMA TEŞEBBÜSLERİ

1726 tarihinde İbrahim Müteferrika, yukarıda detaylarını belirttiğimiz tesbitlerde Vesilet-üt Tıbaa adındaki eseri ile; istilâlar yüzünden yazma kitapların mahvolduğunu, doğru yazı yazacak hattatlar kalmadığını ve yazılan eserlerin hatalarla dolu olduğunu; şayet matbaacılık kabul edilirse, yazıların okunaklı ve hatasız olacağını, kitap sayısının artacağını, kitapların başına ve sonuna fihristler konarak okuyanlara kolaylıklar sağlanacağını, kitapların ucuzlayıp taşraya da gönderilebileceğini, şehirlerde büyük kütüphaneler kurulabileceğini, Osmanlı Devleti'nin cihad ile İslâm’ın şerefini artırdığı gibi, kitap neşri suretiyle de İslâmî kültüre hizmet edeceğini, zaten Avrupalıların İslâmî kitapları basıp şarktan para kazandıklarını ve eğer matbaa kurulacak olursa bu kârın ülkede kalacağını anlattı. Sait Çelebi ve İbrahim Müteferrika, 1726 yılında bir dilekçeye Vesilet-üt Tıbba’yı da ekleyerek Sadrazam İbrahim Paşa'ya sundular. Sadrazam İbrahim Paşa, bu teklifi bir encümen huzurunda incelettirerek müracaatı uygun buldu. Verilen bu dilekçe, ekmeğini hattatlık ve yazmacılıktan kazanan hizmet erbabının hoşuna gitmemişti. Bu sanat erbabı tarafından bazı gürültü ve yaygaralar çıkarılmıştı. Bu sanatla uğraşanlar yazmacılıkta kullandıkları eşyalarını bir tahta tabuta koyarak cenaze alayı düzenlemişlerdi. Bu tür olayların şer'i bir fetva ile önlenmesi düşünüldü. Bu hususta şer'i mütealası alınmak üzere dilekçe Şeyhülislâm Abdullah Efendi'ye havale edildi. Uyanık fikirli bir adam olan şeyhülislâm, gelebilecek itirazları da önleyecek şekilde dinî kitaplar hariç olarak lügat, mantık, heyet, tarih, coğrafya, edebiyat, tıb ve felsefeye dair eserlerin basılabileceğine dair fetvayı verdi. Bundan başka Müteferrika'nın eseri olan Vesilet-üt Tıbaa’ya da mükemmel bir takriz (önsöz) yazdı. Müracaat fetva ile birlikte Sultan III. Ahmet'e sunuldu. Müsaadeyi içeren ferman çıktı. Bu suretle 1727 Temmuzunda Osmanlı matbaası kurularak Türkçe eserler basılmağa başlandı (1140 H./ 1727M.).

İlk matbaanın harfleri 16 puntodan kalınca 18 puntoya yakındır. Bunlar büyük ihtimalle İstanbul'da dökülmüştür. İstanbul, o dönemde teknik açıdan bunların dökülmesine müsaitti. Bu matbaa İbrahim Müteferrika’nın Sultan Selim civarındaki evinde kurulmuştu. Tab işlerinde müsahihlik yapmak üzere ulemadan İstanbul Kadısı

İshak, sabık Selânik Kadısı Pirî-zade Sahib ve sabık Galata Kadısı Yanyalı Esad ile Kasımpaşa Mevlevihanesi şeyhi Musa Dede Efendiler tayin olundu. İlk eser olarak Vanlı Mehmet bin Mustafa'nın telifi olan Sıhah-i Cevheri isimli lügat olan ve Vankulu Lügati diye meşhur olan eser 1141 Recep başında (31 Ocak 1728) bin nüsha olarak basılmış ve ciltsiz olarak otuz beş kuruşa satılması uygun görülerek İstanbul Kadısına o suretle hüküm gönderilmiştir.

İLK ESER “VANKULU LUGATİ”

Vankulu Lugati 31 Ocak 1729’da Osmanlı döneminde Müteferrika’nın bastığı ilk Arapça - Türkçe Çeviri Kitap olması açısından tarihi bir değerdir. Basımı 2 yıl süren Vankulu Lügati bugün halen daha edebiyat, dil anlamında eski dönemlere ait eserlerin incelenmesinde kullanılan başvuru niteliğindeki önemli bir kaynak olarak değer taşır. Orijinal ismi  Sıhah-ı Cevheri olan İsmail Cevheri tarafından bundan yaklaşık 800 yıl önce yazıldığı tahmin edilen Arapça dilindeki bu eser, Vankulu Mehmet Efendi tarafından Osmanlı döneminde dilimize çevrilmiştir. Önsözde aynı zamanda matbaanın kurulmasını sağlayan padişah III. Ahmed’in fermanı ve matbaanın hiçbir sakıncasının olmadığı belirtilen şeyhülislamın fetvası, kitabın muhtelif bilginler tarafından yazıldığı belirtilen ifadeler bulunmaktadır. Bununla birlikte Matbaacı İbrahim Müteferrika’nın yazdığı Vesiyetü’t Tıbaa adında bir makaleyle önsözde matbaanın önemi anlatılmıştır.  Son olarak önsözde orijinal kitabın yazarı İsmail Cevheri ve Vankulu Mehmet Efendi’nin hayat hikayelerinden kesit yer almaktadır. Vankulu Lügati’nin ikinci cildinde ise ilk iki sayfada fihrist bulunur ve bu cilt 766 sayfadır. Vankulu Lügati, Şeyhülislam İshak Efendi’nin düzeltmesinden geçerek matbaada basılmaya başlanmıştır.

Vankulu (Mehmed b. Mustafa el-Vânî) nisbesini doğum yeri olan Van’dan alır. Eserlerinde Vânî nisbesi dikkat çekerken Vankulu ismiyle maruf oluşunun sebebi herhâlde Müteferrika Matbaası’nın ilk ve en mühim eserinin (1727) Lügatu Vankulu başlığıyla tedavüle girmesidir. Sıhâh tercümesinde kendisini Mehmed b. Mustafâ el-Vânî şeklinde ifade eden Mehmed-i Vânî bu basım hamlesinden sonra Vankulu Mehmed olarak tanınacak, ona atıflar yapacak olan Mütercim Âsım da Vankulu ismini büsbütün “Vânî” aleyhine ispat edecektir.

Kısa biyografisine ait Atâî’nin Şakâyık zeylinde ve hemen aynı ifadelerle Kâtib Çelebi’nin Fezleke’sinde yer alan malumat yekûnu, Vankulu’nun müderrislik ve kadılık yaptığı yer ve tarihlerden ibarettir. Bütün bu bilgilere yegâne ilave Çağatay Uluçay’ın, Vankulu’nun altı seneyi aşkın süre kadısı olduğu (1573-1580) Manisa’nın sicillerinden hareketle ona ait vakıfları ve eş ve çocuklarının isimlerinin tespitidir. Arkasında Gazâlî’den Kimyâ-yı Saâdet Tercümesi, Molla Hüsrev’in Dürerü’l-Hükkâm’ına yaptığı Nakdü’d-Dürer adlı haşiyesi, fetvalarda tercih meselesini ele aldığı Tercîhü’l-Beyyinât’ı, Secâvendî’nin Hâşiye-i Ferâiz’ine haşiyesi ve daha birçok risale bırakmış olan Vankulu Mehmed Efendi, şöhretini Cevherî’nin Sıhâh’ından tercüme ettiği ve kendi adına nisbetle Vankulu Lügatı adıyla bilinen Arapça-Türkçe sözlükle temin eder. Bu değerli lügat basımının ardından beklenilenin üzerinde bir ilgi görmüş, sadece medrese eğitimlerinde bir ders kitabı olmanın ötesinde herkes için bir başucu kitabı olarak anlam bulmuştur. Kitap bundan yaklaşık üç asır önce büyük bir heyecan ve ilgi ile karşılanmıştır.

Batı Türkçesi sahasında Arapça-Türkçe lügatlar merkezlerine iki mühim ana kaynağı alır: Cevherî’nin Sıhâh’ı, Fîrûzâbâdî’nin Kâmûs’u. Bu iki mehaz, kademe kademe lügat ve gramer eserlerinden İbn Düreyd’in Cemhere’si, Mutarrızî’nin Mugrib’i, Suyûtî’nin Müzhir’i gibi belli başlı referans eserlerden istifadeyle Osmanlı ilim ve edebiyatının Arapçaya duyduğu ihtiyacı karşılar. Cevherî’nin Sıhâh’ı Farsçanın Arapça ve Türkçe cihetinden tanzim edilen lügatlarında da daima referans olacaktır

İnsanlık tarihi, akıl ve düşünce sahibi bir varlık olan insanın kurduğu medeniyetleri, medeniyetler arasındaki ilişkileri anlatır. İnsan, zihnî faaliyetlerde bulunma kabiliyetiyle bilim sanat ve kültür değerleri üretir, ürettiği kültür ve düşünce ile de tarihin akışına yön verir. İlk insandan günümüze kadar gökkubbe altında gelişen her değer, hakikatin farklı bir tezahürü olarak bizim için muteber olmuştur. İslam ve Türk tarihinden süzülüp gelen kültürel birikim bizim için büyük bir zenginlik kaynağıdır. Bilgiye, hikmete, irfana dayanan medeniyet değerlerimiz tarih boyunca sevgiyi, hoşgörüyü, adaleti, kardeşlik ve dayanışmayı ön planda tutmuştur.

Büyük medeniyetler kültür ve düşünce alanındaki yapıtlarıyla sadece muasırlarını değil, sonraki kuşakları da etki altına alabilen medeniyetlerdir. Batı’da XII. Asırdan itibaren tercüme edilmeye başlanan ve uzun yıllar bilim ve felsefe metinlerin inşasına kaynaklık eden İslam el yazmaları, medeniyetimizin Kültürel değerlerinin somut göstergeleridir. İnsanlık bilgi birikiminin hemen her alanında kaleme alınmış olan bu eserlerin, aynı zamanda farklı coğrafyalarda yaşayan toplumların çok geniş bir yelpazedeki düşüncelerinin yansıtıldığı en güzel örnekler olduğunu da böyle eserler ile görüyoruz.

Vankulu Lugati sözlü geleneğe sıkı sıkıya bağlı olan Arap kültürünün, İslam dönemi ile başlayan yazılı kültür sürecine geçişinde Kur’an birinci derecede saik olurken ona bağlı bütün ilim dalları kısa sayılabilecek bir sürede yazılı bilim dalları olarak îslam medeniyetinin teşekkül ve tezyinini temin etmiştir. Doğal bir seyir gösteren yazılı kültür sürecinin gelişim zemininde arkaik dönemin sözlü gelenek içinde yaşayarak intikal eden yazılı kültür mirası ve son derece bağlayıcı aynı zamanda sağlam bir yapıya sahip sözel geleneğin doku ve disiplin etkisi azımsanmamalıdır. Kur’an merkezinde gelişen îslam ilimleri ve genellikle eşzamanlı bazen ardıl olarak bütün ilim dallarındaki faaliyetin usul ve içerik açısından kısa sürede ulaştığı doktrinel ve disiplinel olgunluk ancak bu şekilde izah edilebilir.

Vankulu Lügati günümüzde Balıkesir’de bir kütüphanede parmak iziyle açılabilen özel bir kozmik odada çelik kasalarda güçlü güvenlik sistemleriyle korunmaktadır. Bu oda çift kilitli çelik kapıya sahip olup sensör, kamera ve argon gazı bulunan özel yangın söndürme sistemlerine sahiptir. Bu alanda yangın çıkması durumda ortamdaki oksijen çekilerek içeri karbondioksit verilip yangın söndürme işlemi gerçekleştirilmektedir. Bununla birlikte nem alma, nem verme, nem ölçme, iklim cihazları bu oda içerisinde yer alır. Eserlerin saklandığı odada bir de harekete duyarlı alarm sistemi bulunmaktadır. Aynı zamanda Vankulu Lügati’nin korunduğu odaya Vankulu Lügati ve diğer eserlere çıplak elle dokunmamak ve eserlerin zarar görmemesi adına eldiven ve maske kullanılmadan girilmesine izin verilmemektedir.

DENİZCİLİK TARİHİNDE ÖNEMLİ BİR ESER “Tuhfet-ül-Kibar fi esfar-ilbihar”

Müteferrika’nın bastığı ikinci kıymetli bir kitapta, Kâtip Çelebi'nin Tuhfet-ül-Kibar fi esfar-ilbihar adındaki Osmanlı denizciliğine ait eseridir ki, çoğumuzun isminden bir anlam çıkarmaya çalışıp da çok üzerinde durmadığımız bu eserde kısaca şunlar anlatılır;

“Kâtip Çelebi'nin kendi zamanına değin yapılmış Osmanlı deniz savaşlarının tarihidir. Bir zamanlar Akdeniz ile Karadeniz'i kendi gölleri haline getiren Osmanlı Türklerinin XVII. yüzyılda yavaş yavaş gerilediği, Venedik gemilerinin Çanakkale Boğazı'nı kapayarak Türk donanmasının denize açılmasına yol vermeyecek kerteye geldiği günlerde Kâtip Çelebi, pek uzakta olmayan eski günlerin göğüs kabartan hikâyelerini anlatarak Türklere yeni bir iç gücü vermek amacıyla bu kitabını yazmıştır. Kitap bu savaşların cansız, kuru bir hikâyesi değildir. Yer yer ayrıntılara da inerek onu zevkle, heyecanla, o günlerin özlemini ve gururunu duyarak, edebiyat ve üslup değeri olan bir yüksekliğe çıkarmasını bilmiştir. Yalnız savaşları anlatmakla kalmamış, kazanılan zaferlerin yanında uğradığımız bozgunların nedenlerini de göstererek bunlardan nasıl bir ders alınacağını göstermiştir. Bununla da yetinmeyerek bir donanmanın kuruluşu; donanmadaki gemilerin çeşitleri; bunların donatılması; denize hangi mevsimde ve nasıl çıkılacağı; nerelerde barınılacağı; savaşların nasıl yapılacağı; bu işlerde nasıl bir yol izleneceği konusunda ancak gün görmüş bir denizcinin sahip alabileceği bilgileri vermiştir. Kâtip Çelebi'nin diğer eserlerinde de gördüğümüz dil sadeliği Tuhfetü'l-Kibâr'da daha da belirgindir. Çağdaşlarının bir bölümünde görülen ağır ve yapmacıklı dili bir yana atan Kâtip Çelebi'nin amacı kendini göstermek değil, öncelikle gemiciler, deniz savaşçıları ve liderleri olmak üzere, okuyucusuna yararlı olmak, uyarmak, eski günlerden güç almak, içinde yaşadığı bunlu günlerin biraz da utanç veren karasından okuyucusunu kurtarmaktır. Kapudanların bilgisizlikleri, beceriksizlikleri, kıskançlıkları, bir köke dayanmayan böbürlenmeleri ve ihtirasları yüzünden uğranılan bozgunları olduğu gibi, dosdoğru anlatarak kitabında güttüğü amacı hiçbir zaman gözden kaybetmemiştir. Dilin arı ve duru olmasının nedenleri arasında bu amacın da yeri vardır.”

Millet olarak genlerimizde mevcut olan alışkanlıklarımızdan kolay kolay vazgeçememek alışkanlığımız oldu sanırım. Aslında çok uzun zamandır konuştuğumuz, dost sohbetlerimizde rastladığımız yeni bilgiler, tarihimizde yüzyıllar evvel birileri tarafından daima yazılıp çizilmiş. Çeşitli yayın organlarında, günlük hayatta karşılaştığımız kişileri çoğunu aslında bir isim gibi zikretmiş ve hayatın daha önemlilerini öne alarak arkamıza bakmadan terkedip gitmişiz geçmişimizi. Bu tesbiti yapma amacım aslında kendimizde gördüğümüz eksikliğin çoğu kişi tarafından yaşanılıp, dillendirilmemesi galiba. Olsun, bir tane bir tanedir diyerek belki sizin şu anda okumanızı sağlamak da bir kazanım hepimiz için. Müteferrika'nın tercüme edip hem de bastığı üçüncü kitap ise Tarih-i Seyyah’tır.

MATBAA’NIN SINIRLI ETKİNLİĞİ

İbrahim Müteferrika tarafından 1729-1742 yıllarında basılan ve 17 eserin nitelikleri incelendiğinde yeni iletişim aracının Osmanlı’da egemen sınıftaki zaman yanlılığını değiştirmekten uzak olduğu göze çarpar. Zira Avrupa’daki bilimsel devrimi aktarmak yerine, tarihe ve Doğu dillerinin öğrenimini kolaylaştıran sözlüklere ağırlık verilmiştir. 13 yılda basılan 17 kitabın toplam baskı adedi 12 bin 500 ila 13 bin arasındadır ki, bu sayı Rusya’da 1711’de 1. Petro zamanında açılan matbaada 1725’e kadar 600 kitap basılmasıyla kıyaslandığında çok düşük kalmaktadır. Ayrıca 1734-1741 yıllarında duraklama söz konusudur. Kitapların fiyatları dikkate alındığında da matbaanın değişime

yol açmasının zorluğu görülmektedir.

İbrahim Müteferrika’nın 1717’de Osmanlı’ya sığınan Macar Prensi Rakoçi’ye çevirmenlik yaptığı dönemde günlük 50 akçe (120 akçe yaklaşık 1 kuruştur) kazanmasına bakarak, sadece Vankulu Lügati’ni alabilmesi için 87,5 gün çalışması gerektiğinden pay biçmek, durumun özetini aktarması bakımından önemlidir. Kalan 16 eser’in baskılarından sonraki satış fiyatlarında oldukça düşüş olmasına rağmen, günlük 50 akçe kazanan Müteferrika’nın bile bu kitaplardan birini alabilmesi için yaklaşık 8,5 gün çalışması gerekiyordu. Dikkat edilmesi gereken, İbrahim Müteferrika’nın 1717’de önemli bir devlet görevinde bulunmasıdır. 1742’de İstanbul’daki işçi ücretleri 20-60 akçe arasında değiştiği düşünülünce basılan kitapların pek çok kişinin alım gücünü zorladığı ya da dışında kaldığı görülür. Tabii ki bu etkenler Osmanlı’da matbaanın devamlılığına sekte vuran etkenler olsa da işin sahibi sayılanların, zaten sayı olarak çok ender olan nitelikli kişiliklerin farklı şekilde değerlendirilme isteği Sait Çelebi’nin, matbaanın kurulmasından birkaç yıl sonra devletin daha büyük kademelerinde göreve getirildiği matbaa ile bağının koptuğu yönündedir. 1732'de I. Mahmut tarafından yenilenen fermanda muhatabın sadece İbrahim Müteferrika olarak bırakılması güç dengesinde olumsuzluklar yaratmıştır.

Müteferrika H. 1158 /M. 1745 yılında vefat etmiştir. İlk Türk matbaasının kurulmasına mevkii ve nüfuzu ile iştirak eden Sait Çelebi'nin yanında ilmi, sanatı ile matbaayı kurup tabi'lik, nâşirlik, yazarlık ve mütercimlik yapan İbrahim Müteferrika aynı zamanda batıda yazılmış olan eserler ve yapılan yenilikleri yazdığı eserler vasıtası ile ülkeye duyurmuştur. İkinci matbaayı, Müteferrika'nın yetiştirdiği elemanlardan Rumeli kadılarından İbrahim ve Ahmet Efendiler açmışlardır. 1748’de III. Osman’dan aldıkları bir fermana bağlı olarak para yardımı da yapılan bu matbaada ilk olarak Suphi Tarihi, daha sonra Vankulu Lügatı’nın ikinci basımını yaptılar. Bu sıralarda Kadı İbrahim Efendi vefat etmiştir ve devlet yöneticilerinin bu yetkiyi bir başkasına devretmemesi ve devamında gelen savaşların da etkisiyle matbaaya ve dahilinde Türk yayın serüvenine yirmi yedi yıl ara verilmiştir.

Müteferrika’nın matbaasının mirasçıları tarafından Fransızlara satılacağını duyan Raşit Mehmet Efendi ve Vak’anüvis Vasıf Efendi matbaayı satın alır. 1783’de dönemin padişahı I. Abdülhamit’ten aldıkları ferman ile yine basım-yayın hayatına başlarlar. Raşit Efendi’nin vefat etmesi sonucu Müteferrika’nın matbaası sonlanır. Osmanlı’da Müteferrika’dan sonra İkinci matbaa 1796 yılında Hasköy’de yeni makinelerle kurulmuştur. Sorumluluğu ise Abdurrahman Efendi’ye verilmiştir. Bu matbaa işlevini sürdürürken Osmanlı’nın üçüncü matbaası 1802 yılında Üsküdar’da kurulmuştur. Darü’t Tıbaa içerisinde kurulan matbaa II. Mahmut’un emriyle 1831 yılında Kaptan İbrahim Paşa Hamamı’na taşınmıştır. Bir yıl sonra 1832’de Takvim-i Vekayi’nin basılabilmesi için Takvimhane-i Amire Matbaası kurulmuştur. Bu iki matbaa birleştirilmiş ve Takvim-i Vekayi gazetesi burada basılmıştır. 1856 yılında yayınlanan Islahat Fermanı’ndan beş ay sonra çıkan ilk matbaalar nizamnamesi yetersiz kalınca, 1888’de ikinci bir yasa kabul edilmiş, daha da sertleştirilrniş hükümler içeren bu yasa gazetelerle birlikte tüm basılı kaynakları sansür kapsamına aldı ve matbaa sahiplerine Maarif Nezareti’nden ruhsat alma ve basılan iki kopyayı da devlete verme zorunluluğunu getirilmiştir. İlk matbaadan birinci meşrutiyete (1875) kadar geçen sürede basılan 2.900 kitabın künyelerinin incelendiği bir çalışmada yüz elli bir basımevi saptanmıştır.

MATBAANIN GEÇ KURULMASININ SEBEPLERİ

Şimdiye kadar matbaanın Türkiye'ye geç gelmesine sebep olarak “dört ana unsur” göze çarpar. Birincisi İslamiyet ve Ulema sınıfı, İkincisi ülkedeki azınlıkların aralarındaki siyasi çekişmeler, Üçüncüsü batıdan gelen her türlü hareketi hoş karşılamama ve ona karşı direnmeyi dördüncü ve son unsur Osmanlı toplumundaki yapısal ilişkilerin yattığı yönündedir.

İslamiyet ve Ulema Sınıfı

Matbaanın ortaya çıktığı XV. Asrın ikinci yarısında ve geliştiği XVI. Asırda Türk Kültür seviyesi Avrupa'nın çok ilerisindeydi. İlköğretim ve okuyup yazma Avrupa'ya nazaran mukayese edilemeyecek derecede gelişmişti. Aydın tabaka da kitap okuyanlar da çok defa fazlaydı. Avrupa'da bin yazma eseri bir araya getiren hükümdarlar parmakla gösterilirken, Doğu'da on binlerce yazmanın içinde bulunduğu pek çok kütüphane vardı. XVI. asırda Avrupa'da basılan kitap tirajı azdı ve bundan çok daha fazlasını hattatlar ortaya koyuyorlardı. Avrupa'da tiraj XVII. ve XVIII. Asırda arttı. XVIII. Yüzyılın ilk yarısında basma kitap sayısı Osmanlıdaki el yazmalarının çok üzerine çıkmıştı. Ancak bunu kabul etmek pek kolay olmadı.

Ne matbaanın açılması sırasında ne de açıldıktan sonra kitap basmanın şeriata aykırı olduğu iddiasıyla ulemanın matbaaya karşı geldikleri görülmüştür. Şeyhülislâm Abdullah Efendi fetvayı hemen vermiş, ulemadan on bir kişi de ilk kitabın başına konan takrizler yazmışlardır. Burada kitap basmanın şeriata aykırı olduğundan hiç söz edilmemektedir. S.R. İskit, 1730 Patrona Halil Ayaklanmasının temelde hattatlar tarafından matbaa için yapılan fakat çabuk dağılan nümayişe dayandığını söylüyorsa da, adı geçen isyanda matbaaya karşı hiçbir istek ileri sürülmemiş olduğu gibi bir kapatma olayı da meydana gelmemiştir. Matbaacılığa gelen sınırlamalar şeriattan değil, Osmanlı devlet sistemine özgü lonca sisteminden gelmiştir. Matbaanın kurulmasından sonra bu müessese yalnız iki kişiye verilmişti, kitaplar için resim ödenmesi gerekiyordu ve rekabet edecek başka bir matbaa da yoktu. Bununla birlikte 1742'lerde duyulan kâğıt sıkıntısı da matbaanın gelişmesini engelleyen esas sebeplerdendi. Osmanlı loncaları başlangıçta zanaatların gelişmesinde çok önemli rol oynamış fakat sermaye birikimini ve sanayiye kademeli geçişi engellemişti.

Ülkedeki Azınlıkların Aralarındaki Siyasi Çekişmeler

Gerçekte ülke içindeki Museviler, Ermeniler ve Rumlar tarafından matbaa kendi mezheplerini yayma doğrultusunda kullanılmıştır. Bu ise, azınlıklar arasında siyasî çekişmelere sebep olmuştur. Başka bir deyişle din işlerinde görülen sarsıntıların siyasal sebepleri vardı. Bu tür hareketler Osmanlı'da çözülmenin başlangıcının bir görünüşüdür. Azınlıklar arasındaki bu çekişmeler sebebiyle Osmanlı yönetimi matbaaya soğuk bakmıştır. Herkes, dinle ilgili kitapların basımının yasaklanmasında azınlıklar arasındaki mezhep kavgalarına benzer olaylara düşmek korkusunun etkili olabileceğini söylüyorsa da, kanaatimizce bu çok az bir ihtimaldi. Zira yönetim yazmacılıkla geçinenleri de düşünmek zorunda idi. Sosyal bir patlamaya veya krize sebep olmadan bunların ortadan kaldırılması gerekiyordu. Bu da onların bir süre daha sanatlarını devam ettirmeleriyle mümkün olmuştur. Matbaanın gelişememesinde bu mesleği devam ettirenlerin de etkisi olmuştur.

Batıdan Gelen Her türlü Hareketi Hoş Karşılamama

Bunu da o dönemin insanının içtimai bünyesinde ve ruh yapısında bir anlamda normal görmek gerekir. Buna ilaveten matbaa için söz konusu olmasa da sosyal hayatın sınırları ile dinî hayatın sınırlarının birbirinden ayırt edilememesi sebebiyle birçok yeniliğe dinle alakası olmamasına rağmen din şemsiyesi altında karşı çıkılmıştır. Bunda da loncaların etkisi büyüktür. Loncalar, Ahilik teşkilatının ilk uzantısıdır. Kent esnafının ve küçük çaplı üretim yapan zanaatkarların örgütlenme biçimidir. Ahilik, Osmanlı'da 15. Yüzyıl'ın sonlarında ortaya çıkmıştır. 18. Yüzyıl'ın ortalarına doğru "gedik" biçimini alarak 20. Yüzyıl başlarına kadar varlığını sürdürmüştür. Osmanlılar lonca sistemini Cenevizliler ve Bizans tacirlerinden öğrenmiştir. Osmanlı Avrupa’da yayılmaya başlayınca, işgal edilen ülkelerde kurulu lonca teşkilatların rüzgarından etkilenildi. Batının lonca düzeni ahilik teşkilatlarının şekillenmesine yol açmıştı. Loncalar, Ahi Evran'a bağlılıklarını sürdürürken, Ahilik'in kabul etmediği esnaf türlerini ve gayrimüslimleri içlerine aldılar. Esnaf ve zanaatkardan belgesi olmayan kişilerin dükkân açması yasakladığı için ekonomik gelişmeyi ve rekabeti önleyici sistem pek başarılı olamadı. 1838 ticaret sözleşmeleriyle Avrupa malları Osmanlı pazarını istila edince sistem iyice çöktü. Osmanlı şehirlerinde ticaret ve sanatla uğraşmak belli şartlara ve kaidelere bağlanmıştı. Kişiler istedikleri ticaret ve sanat mesleğine hemen giremezler, istedikleri yerde ve biçimde çalışamazlardı. Her esnaflık ve sanatkarlık dalı kendi içinde teşkilatlanmıştı. Bu teşkilatlara lonca denirdi. Her loncanın kendine has gelenekleri ve kaideleri vardı. Bunlara titizlikle uyulurdu. Loncaya çırak olarak girilir, belli zamanlarda verilen imtihanlardan sonra dükkan veya sanat sahibi olunurdu. Loncaya girip belli bir müddet sonra usta veya dükkan sahibi olmak yetmezdi. Özellikle büyük şehirlerde plansız şehirleşmeyi önlemek, şehirler ve bölgeler arası dengesizliklere mani olmak için belli mesleklerde çalışacakların ve iş yerlerinin sayısı dondurulmuştu. Bu sebeple meslek sahiplerinin gerekli çalışma yetkisine ve yerine sahip olmaları gerekirdi. Bu yetkiye Gedik, bunu sağlayan sisteme de Gedik Sistemi denirdi.

Osmanlı Toplumundaki Yapısal İlişkiler

Asırlar boyunca hattatlar tarafından yazılmış olan el yazması güzel kitaplara alışmış olan Türklerin XIX. asra kadar basma kitaplara fazla itibar etmemeleri de sebep olarak gösterilebilir. Basma kitaplar daha kolay okunabilmelerine rağmen sadece Türklerin değil Arap ve Farsların da matbu kitaplardan zevk almadıkları, bunun da matbaacılığı engellediği bir gerçektir. Harold A. Innis 1986 yılında yazdığı İmparatorluklar ve İletişim Araçları’nda tarihin çeşitli dönemlerinde başat konumda olmuş imparatorluklar örneğinden yararlanarak iletişim araçlarının iktidarın bir parçası, taşıyıcısı olarak egemenlik ilişkilerinin sürdürülmesinde ve meşru gösterilmesinde oynadığı temel rolü sergilemeye çalışmıştır. Bir "iletişim tarihi" olarak değerlendirilebilecek bu kitabında, Innis, sansür gibi yazı/iletişim araçları üzerindeki iktidarı merkezde toplamaya, yoğunlaştırmaya dönük çabalarla senato gibi iktidarın tek başına tekelci kullanımını kırmaya dönük çabaların salt geçmişe değil bugüne dönüşen bir süreç içinde sürekli bir çatışma halinde olduğunu sergilemeye çalışmıştır. Innis’in Osmanlı İmparatorluğundaki Toplum yapısı hakkındaki görüşleri de oldukça çarpıcıdır. Osmanlı Müslümanları arasında Harold A. Innis’in kavramsallaştırdığı anlamda zaman yanlısı bir bilgi tekelinin bulunduğu ve bu kesimin matbaayı yüzyıllarca kullanmaktan çekinmesinin gerisindeki yapısal ilişkilerin söz konusu bilgi tekeli doğrultusunda şekillendiğidir. Müslümanlar arasında matbaa, ancak zaman yanlısı bilgi tekeli 18. yüzyılda Batı’nın üstünlüğünün anlaşılmasıyla sarsılıp yeni bir düzen kurulması fikri öne çıkmaya başlayınca yer edinebilmiştir. Bu noktada araştırma evreninin çok büyük ölçüde başkent İstanbul’da imparatorluğu yöneten Müslüman seçkinlerle sınırlı olduğuna dikkat çekmek doğru olacaktır. Dolayısıyla Müslüman kitleler ve taşradaki toplumsal yapı araştırmanın sınırlarının dışında kalmaktadır. Bu durum, geniş topraklara ve heterojen nüfus yapısına sahip Osmanlı İmparatorluğu’nun geneline dair çıkarımlarda bulunmayı zorlaştırmaktadır. Buna karşılık Osmanlı’da kitapla haşır neşir olan okuryazar Müslüman kitlenin çok büyük ölçüde yönetici seçkinlerden müteşekkil olması, taşradaki seçkinlerin bile İstanbul’daki yöneticilerle benzer kültürel arka planı paylaşması dikkate alındığında, başkentteki seçkinlere bakarak varılacak sonuçlar geçersiz olmaktan uzaklaşmaktadır. Bunun yanında 1727’de İstanbul’da kurulan Osmanlı’daki ilk Müslüman matbaası başkentteki yönetici seçkinlerin eseridir; matbaayı kuran İbrahim Müteferrika ve Said Mehmet Efendi hem devlet görevlileridir, hem de dönemin yöneticilerinin oluruyla hareket etmektedirler.

280 YILLIK GECİKMEYE TEKNİK BAKIŞ

Türkiye’de ne zaman Matbaa konusu gündeme gelse, sorulan klasik soru Matbaa’nın neden 18. yüzyılın ilk yarısında yurda geldiğidir. Matbaanın Avrupa'da kurulması XV. yüzyılın ilk yarısına rastlar. Gelişmesi ise XV. yüzyılın ikinci yarısında ve XVI. yüzyılda olur. Dikkat edilecek olursa bu dönem Osmanlı İmparatorluğu'nun en ihtişamlı dönemidir. Osmanlı her yönü ile Avrupa'dan üstündür. Birleşik Avrupa'yı tek başına dize getirebilecek kadar güçlüdür. Böyle bir dönemde Osmanlı, Avrupa'yı ve oradaki teknik gelişmeleri takip etmek ihtiyacını duymuyordu. 1683 bozgunu, 1699'daki büyük toprak kaybı ve 1718 Pasarofça Antlaşması, Osmanlı'nın gözünü Avrupa'ya çevirmiştir. Matbaanın neden 18. Asrın ilk yarısında yurda geldiği sorulabilir. Bunun da bazı sebepleri vardır. 18. asrın başlarına gelindiğinde el yazmalarının basılan kitaplarla rekabeti yukarıda da anlatıldığı gibi artık mümkün olamıyordu. Türk yazma eserleri de Avrupalılar tarafından büyük paralar verilerek alınıyordu. 1716'da çıkarılan ve el-yazması kitapların ülke dışına çıkarılmasını yasaklayan Divan kararına rağmen elyazmalarının Avrupa'ya gitmesi önlenememişti. Diğer yandan Avrupa'da basılan kitaplar ülkeye dolmaya başlamıştı.79 O dönem için matbaanın kurulması bir ihtiyaç olmuştu. Yeterli derecede teknik imkânların var olduğu o dönemde, sosyal şartlar matbaanın kurulmasını zorunlu kılıyordu. Matbaa kurma teşebbüsünün devleti yönetenler ve ulema tarafından müspet karşılanmasının temelinde bunlar yatmaktadır.

Osmanlı’da basma kitap sanatsallıktan uzak olduğundan tercih edilmemekte, pahalı olmasına rağmen talep yazma kitaplara yönelmektedir. Ancak kitap sanat eseri olsa da, fiziksel varlığı ikincildir; sanatkarlar kitabın manasını yakalamaya çalışmışlardır ki, asıl önem taşıyan budur. Osmanlı’nın parçası olduğu İslam kültüründe kitaba maddi anlamda sahip olmak sahte bilgilenme hissi vereceğinden tehlikeli görülmektedir. Kalemiyede usta-çırak ilişkisiyle verilen eğitim de köklerini İslam geleneklerinden almakta ve yazıya seçkinci yaklaşmaktadır. Sekiz-on yaşlarında Babıâli’deki kalemlere şakirt (çırak) alındıktan sonra kıdemli katiplerden birinin veya kalem amirinin yanında kitabet, inşa, yazı çeşitleri, hesap ve defter öğrenmeye başlayan yetenekli çocuklar, mesleğin inceliklerini tam öğrenene kadar yazı yazmadan sadece defter ve evrakları getirir götürürlerdi. İş günü sabahın geç saatlerinde başladığından şakirtler ayrıca medrese ve tekkelerde dersleri izlerdi. İstanbul’daki yöneticilerin konaklarındaki kütüphanelere giderek kendilerini eğiten ve konak ahalisiyle yakınlaşarak yükselme fırsatı kovalayan şakirtler için devlet dairelerindeki tartışmalar da eğitici nitelikteydi.

Günümüz matbaacılarına Matbaa neden Türkiye’ye geç geldi diye sorsanız bizler bu açıklamaların dışında daha çok teknik detayları göz önüne alarak cevap veririz. Çünkü üretimin esas alanını makine, teçhizat, malzeme, alet, edevat ve yardımcı malzemeler oluşturur. Mesleki açıdan, günümüzden sadece 60-70 yıl gerisini hatırlayıp, bazılarımız görmek gibi bir lütufa ermiş olsalar da anlatılanlar ile bugünkü teknolojinin arasında dağlar kadar fark olduğunu görürüz. Kaldı ki aradan geçen, neredeyse yüzyıllık süreçler, bunu başarmış insanların ne kadar zor şartlar altında ortaya bir şeyler çıkarma uğraşına, harcanan emeğe ve zamana ne kadar kıymet versek az gelir. Batı dünyasından yaklaşık 280 yıl sonra matbaaya kavuşan İmparatorluk’ta, uzun yıllar, pek çok gerekçe ile bu buluşun gelişimi engellenmiştir. Matbaanın icadı Osmanlı İmparatorluğu’nun yükselme devrine denk gelmesine ve isterse padişahın en muhteşem matbaayı kurabilecek güce sahip olmasına rağmen bu kadar uzun süre bu yenilikle ilgilenilmeyişi, ilginç bir konudur ve farklı kaynaklarda farklı bilgiler mevcut olmakla birlikte kanattimizce ve mesleki yeterliliğimizin de olduğu düşünüldüğünde bu reddedişin gerekçeleri arasında şunlar sayılabilir;

- Genellikle o güne kadar yazma eserleri tekrar yazarak çoğaltan (istinsah yapan) müstensihlerin etkin bir muhalefeti olduğu söylenmektedir. İstanbul’da bulunan hattat sayısının bile 90.000 kadar olduğuna bakılırsa, saray üzerinde etkin bir baskı grubu olduğunu anlamak zor değildir. Evliya Çelebi’ye göre geçimlerini sağladıkları mesleklerinin elden gideceğine inanan bu kişiler ve matbaanın Hristiyan icadı olmasından dolayı basılı kitapların küfür sayılacağına inanan halk, bu icada karşı çıkmıştır.

-Özellikle Osmanlılarda dini inançların toplumsal ve siyasal yaşam üzerindeki etkileri bilinen bit gerçektir. Matbaa açısından dini kuralların yorumlanışındaki olumsuzluklar, bu girişin gecikmesindeki önemli nedenler arasında sayılabilir. Örneğin neredeyse kutsal olarak kabul edilen hattın basmaya dönüştüğü anda bu özelliğini yitireceği endişesi, Osmanlıların matbaaya karşı duydukları isteksizlik nedenleri arasındadır. Bu durum aynı zamanda toplumun kültürel yaşamını da olumsuz etkilemiş, Türkler matbaanın nimetlerinden yeterince yararlanamamıştır.

-Osmanlıların kullanmakta olduğu Arap harflerinin diğer dillerin alfabelerindeki örneğin bir “s” harfinin karşılığında üç tane harfin bulunması, ayrıca bunların neredeyse her birinin kelimenin başında, ortasında, sonunda ve tek olarak yazılışlarının farklı olması yüzlerce farklı harf kalıbının dökülmesini zorunlu kılmaktadır. Bunların diziminin de getirdiği uğraş eklenince, basma işinin hiç de kolay olmadığı anlaşılabilir. Harf çokluğundan kaynaklanan bu sıkıntı, matbaanın Osmanlı’ya geldikten sonra gelişiminin çok yavaş oluşunun gerekçelerinden birisi olarak görülebilir.

-Bazı batılı yazarların da doğulu toplumlar üzerinde yapmış oldukları incelemelerden sonra işaret ettikleri gibi, Türk, Arap ve Farslar basılı kitaplardan zevk almamakta, kötü bir yazı ile yazılmış yazma kitabı, okunması daha kolay olmasına rağmen kaliteli bir basma kitaba yeğledikleri gözlemlenmiştir. Bu durum arz/talep dengesinin genellikle yazma kitap lehine olmasına neden olmuştur.

-İmparatorlukta bit matbaayı kurma ve yaşatma konusunda gerekli olan nitelikli insan gücü eksikliği olduğu bilinmektedir. Devlet desteği olmadığı için kurumlaşmış bit eğitimi olmayan matbaacılık mesleği, birçok küçük el sanatı gibi usta-çırak ilişkisine bağlı olarak sürdürülüyordu ve bu durum zaman zaman matbaaların etkinliklerini durdurmalarına neden olabiliyordu.

-Osmanlı İmparatorluğu’nda özellikle duraklama ve gerileme dönemlerinde İslam dini kurallarının uygulamasında bir takım hatalar yapılmış, toplam nüfusun yaklaşık yansını oluşturan kadın harem duvarları arkasına hapsedilerek yalnızca devlet işlerinden değil, bilim, kül tüt ve sanattan da uzak tutulmuştur. İstisnalar olmakla birlikte, kadın nüfusun gene okuma/yazma bile öğrenememiş bu durumda zaten toplumun yarısı doğal olarak matbaanın ürettiklerine erişememiştir. Bunun bir sonucu olarak matbaanın ürettiklerine olan talep de yarıya inmiştir.

18. YÜZYIL - YENİ DÖNEM ve MATBAA

Osmanlılar’ın İslamiyet ve dinsel düzeni değişmeden kalmaz, sorunlar baş gösterir. Hâkim toplumsal yanlılık dâhilinde yöneticiler, çözümü yüzyıllarca geleneksel çerçeveler içinde ararlar; 16-17. yüzyıllarda Lütfi

Paşa, Gelibolulu Mustafa Ali ve Koçi Bey gibi Osmanlı ileri gelenleri, risalelerinde kadim düzenin yeniden tesis edilmesini isterler. Ancak sorunlar giderilemediği gibi, 1699’da Osmanlılar ilk toprak kaybı dâhil olmak üzere çok ağır şartlar içeren Karlofça Antlaşması’nı imzalamak zorunda kalırlar ki, sonrasında eskisini bırakıp, üstünlüğü açıkça anlaşılan Batı’yı örnek alan yeni bir düzen kurma fikri belirir. Reformlarda öncelik askeri alana verilir ve Lale Devri’nde (1718-1730) Avrupa yöntemleriyle talimlere başlanır. 18. yüzyıl boyunca kurulan Hendesehane, Mühendishane-i Bahri-i Hümayun, Mühendis- hane-i Berri-i Hümayun gibi askeri teknik okullar Osmanlı’daki belirttiğimiz bilgi tekelinin dışına çıkarak fen eğitimine öncelik verirler ve Avrupa bilgisinin imparatorluğa girmesine aracılık ederler. Kütüphanesinde Batılı eserler barından Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da öğrencilere Fransızca eğitim verildiği gibi hoca olabilmek için bu dili bilmek gerekmektedir. Askeri alandaki reform girişimleri tam anlamıyla kök salamaz çünkü geleneksel yapıyla çatışmalarından dolayı yeniçerilerin ve onlarla birlikte hareket eden halkın öfkesini çekerler ve sekteye uğratılırlar.

18. yüzyılla birlikte Osmanlı’da gözlenen değişimler askeri alanla sınırlı değildir; dünyaya dair yeni görüşler, yeni yaşam biçimleri belirir. İslamiyete dayanan Dârü’l Harp ve Darü’l İslam ayrımı geçerliliğini kaybetmeye başlar ve milletlerin doğal halinin savaş değil, barış olduğu anlayışının zemin kazanmasıyla birlikte, ilki 1793’te olmak üzere Avrupa’ya daimi elçiler gönderilir, devletlerin eşitliği üstünde yükselen modern Avrupa devletler hukuku anlayışı öne çıkar. 18. yüzyılda Avrupa’ya giden Osmanlı elçilerinden siyasi pazarlıklar yapmaları ve teknik bilgiler edinmelerinin yanında, Avrupa’daki hayat biçimlerini inceleyip, döndüklerinde aktarmaları istenir. Yirmi Sekiz Çelebi Mehmet Efendi, Fransa’dan getirdiği köşk ve bahçe planlarıyla Lale Devri’ndeki mimari üslubu etkilediği gibi, Versailles sarayından esinlenerek yapılan köşk ve saraylarda 14. Louis Fransa’sındaki gibi lüks ve sefahat dolu bir hayat gözlemlenir. Niyazi Berkes, “Osmanlı’daki askeri disiplin ve dinsel gaziliğin yerlerini deizme, hatta ateizme, tasavvufa, Bektaşilik’e, musikiye, edebiyata ve hedonizme bıraktığını” belirtir. 18. yüzyıl reformları yeni bir anlayışın filizlenmesini gösterdiği kadar, zaman yanlısı geleneksel yapının gücünü de göstermektedir; hem reformcuların ufku zaman yanlılığıyla sınırlıdır, hem de sınırlı değişime sert tepki gelmiştir. Yöneticiler, Batı’nın ilerlemesinin gerekçelerini kapsamlı anlamaktan uzak olduklarından toplumsal yapının köklü dönüşümünden kaçınıp, önceliği askeri alana ve yeni kurumlar açmaya vererek toplumda eskiye karşı yeni şeklinde ikilik yaratmışlardır ki, sonrasında zaten geleneksel güçler ortaya çıkan çatışmadan galip çıkmıştır. Lale Devri’nde yaşam tarzında ve dünya görüşünde gözlemlenen değişim, Patrona Halil isyanıyla sekteye uğramıştır. Kültürel alandaki gelişmeler zaman yanlılığını aşabilecek nitelikte değildir; yapılan çeviriler Doğu bilimlerine aittir ve yeni açılan kütüphaneler geleneksel bilgileri yaymaktadır.18. yüzyıl reformlarıyla Batılılaşmak gerektiği yönünde “teşhis” konulduğu ama üretilen çözümlerin gerçek bir “tedavi” içermesiyle toplumsal dönüşümün gerçekleşmesinin Tanzimat’la mümkün olduğu belirtilir.

SONUÇ

Avrupa'da matbaa, şekilleniş şartlarına bakıldığında, Reformist hareketlerin Hristiyan dini temelli çatışmaların yaşandığı bir ortamın en önemli aracı unsuru olarak kabul görmüş ve böylece Batı'da hızla gelişmiştir. Buna karşın özellikle İslam dini temelli bir çatışmanın İslam aleminde yaşanmamış olması, polemik oluşturmak ve bu alanda propaganda aracına ihtiyaç duyulmaması (Pektaş, 2015:10) da matbaa kullanımı için Batı'nın sahip olduğu sebeplerin Osmanlı toplumu bünyesinde görülmemesi gerçeğini doğrulamaktadır. sebeplerinden birini teşkil ettiği görüşü kabulü mümkün bir iddiadır.

İsmet Binark da bu girişimin gecikmesinin tutucu Müslüman görüşü sebebinden değil, Avrupa'ya karşı kendi kimliğini korumaya çabalayan bir toplumun, dini hassasiyetlerden ziyade, siyasi bir alt yapıdan kaynaklanan direnç olduğunu ifade

Ayrıca Koloğlu, İslam dünyasında yüksek seviyede gelişmiş olan sözlü geleneğe dikkat çeker. Kur'an hafızlığının, Kur'an yazıcılığından daha fazla rağbet görmesini bu anlamda önemli bir örnek olarak gösterir. Bu da yazılı kitaplara olan ihtiyacın toplumsal karakter bakımından yügecikmesindeki ana sebebinin İslam dünyasında bilginin ağız-kulak yoluyla aktarılması, böylece sözlü aktarımın önemsendiği bir toplumsal gelenekte yazılı eserlere ihtiyacın görece az oluşu olarak açıklar. Hristiyanlar arasında yazılı metinlerin daha güvenilir kabul edilişi anlayışının matbaayı hızlandıran bir unsur olduğundan bahseder (Sabev, 2006: 62). Burada Gutenberg Matbaası'nda kullanılan gotik tarzda çok kalın puntolu alfabenin Arap alfabesine nazaran dökümü, dizimi ve kullanımının karşılaştırılmayacak ölçüde kolay oluşu göz ardı edilmemelidir. Teknik imkanları zorlayan bu engel de elbette Osmanlı'nın matbaayı gecikerek kabulünde rol oynamıştır.

Tüm bu açıklamalardan hareketle matbaa teknolojisinin Osmanlı bünyesine giriş koşularının olgunluğa ulaşması noktasında yaşanan gecikmeyi açıklama hususunda son noktayı Kemal Beydilli'nin ifadesiyle koymakta bir sakınca yoktur. Beydilli “Bekleyen yolcusu olmayan durağa, otobüsün geç veya erken gelmesi ne ifade eder ki?” (Beydilli, 2004: 51) sorusuyla konuya önemli bir bakış açısı kazandırmış, basın tarihi başta olmak üzere tarih okumalarında dönem şartlarının doğru değerlendirilmesi gerekliliğine vurguyu güçlendirmiştir.

Toplumsal hadiseleri, tarihin toplumlararası ilişki dengesi sayesinde şekillendiği gerçeğini göz ardı etmeden değerlendirmeye almak konusunda yerli sosyolojiye önemli katkıları bulunan Baykan Sezer'in gösterdiği yolu takip etmenin, her şeyden önce doğulu olma kompleksine kapılmadan yürütülecek bir zihin alışverişini mümkün kılacağını kabul etmek gereklidir. Buradan hareketle, tüm gelişmelerin hakiki altyapısına ulaşılabileceğini, tespit veya eleştirilerin böylece daha isabetli yapılabileceğini unutmamak gereklidir. Ancak anakronik tarih yaklaşımından kurtulmak, değerlendirmelerin hakkaniyetle tespitini mümkün kılacaktır. Bu sebeple çalışma niteliksel tarih tasarımı yöntemi ile bu amaca hizmet etmeyi hedeflemiştir.

Dolayısıyla tarihin büyük bir safhasına imza atmış, uygarlık bakımından yaşadığı çağlarda aksi iddia edilemez bir seviyeye ulaşmış Osmanlı İmparatorluğu'nun, dünyanın seyrini değiştiren bir teknolojik gelişmeyi kabuldeki gecikmeyi değerlendirmek hassas bir incelemeyi gerektirir. Tarihin karşılıklı ilişkiler bağlamında ele alınması noktasında, Batı temelli bir yaklaşımdan uzaklaşmak ve objektif bir okumayla tarihsel gerçekleri değerlendirmeyi mümkün kılmak adına, Osmanlı toplumunu ve çevresel koşulları çok net belirlemek gereklidir. Ancak bu şartlar gerçekleştiğinde, diğer tüm meselelerde olacağı gibi, Osmanlı'nın matbaayı bünyesine kabul ederken yaşadığı sancıyı, ön yargıyı, ihmal veya bağnazlığı varsa değerlendirebiliriz.

Dolayısıyla temelleri doğuda çok erken dönemde Çin uygarlığı tarafından atılan baskı tekniklerinin, daha sonra doğu ile kurduğu ilişkiler, sosyal ve siyasi gerekliliklerin itici gücüyle Batı'da geliştirilmesi gerçeği dünya matbaacılık tarihinin en sağlıklı açıklaması olabilecektir. Bahsi geçen sosyal ve siyasi gereklilikler, din içi çatışmalar Avrupa şartlarında kemale ermiş bir ortamı ve yazılı ürünlerin hızla basımı ve dağıtımının zorunlu bir ihtiyaç halini almasını sağlamıştır. Bu durumu bir avantaja çevirmesini bilen Batılı toplumlar, bağlantılı olarak birçok alanda hızlı bir yükselmeyi yakalayabilmişlerdir. Dolayısıyla matbaanın Avrupa şartlarında gelişmesi tarihsel bir zorunluluk olmakla beraber, batılı toplumlarca büyük bir avantaj olarak kullanılmıştır.

Doğu uygarlıklarının ellerinde mevcut olan bu önemli teknolojiyi geliştirememiş olmalarının sosyolojik ve tarihsel açıklamaları başka bir çalışmanın konusu olabilecekken, Osmanlı Devleti'nin matbaa teknolojisini kabullenmesi ve kullanıma geçişinin gecikmesi hakkındaki açıklamalar yukarıda zikredildiği şekilde özetlenebilir. Buradan yola çıkarak, Osmanlı'nın bir taassub ve gerilikten ziyade, dönem şartları ve tarihsel konumlanışı sebebiyle Batı'ya karşı sağladığı üstünlüğün psikolojisinin de etkisiyle, çok erken dönemlerde azınlık halklarınca bünyesinde kullanılıyor olmasına rağmen devlet onaylı matbaa kullanımını geciktirdiği ortaya çıkmaktadır.

Hazırlanıyor…

Sayfa çevirmek için okları, klavyede ← → tuşlarını kullanabilir veya dokunmatik ekranda kaydırabilirsiniz.

Bu mesleği 49 yıldır Bursa'da sürdürüyoruz

Kitapta anlatılan matbaacılık geleneğinin bugünkü hâli için işlerimize göz atabilirsiniz.